сентябрь

Русский → Якутский

сентябрь

сущ
(м. р.)
балаҕан ыйа

сущ.
балаҕан ыйа

сентябрь

м. балаҕан ыйа.

Еще переводы:

бэһинньи

балаҕан

киир=

киир= (Якутский → Русский)

1) входить, заходить; въезжать, заезжать; проникать куда-л.; дьиэҕэ киир = войти в дом; куоракка киир = въехать в город; көтөн киир = влететь; сүүрэн киир = вбежать; ойон киир = вскочить куда-л.; илиибэр мас киирдэ в руку мне попала заноза, я занозил руку; таас истиэнэҕэ тоһоҕо киирбэт в каменную стену гвоздь не входит; тобулу киир = воткнуться; дьөлө киир = вонзиться; быһа киир = врезаться; быа илиибин быһа киирдэ ремень врезался мне в руку; 2) вмещаться, умещаться, размещаться; манна сүүс ынах киирэр здесь размещается сто коров; уон литр киирэр иһитэ сосуд, вмещающий десять литров; 3) вступать; поступать; включаться; үлэҕэ киир = поступить на работу; союзка киир = вступить в союз; куоталаһыыга киир = включиться в соревнование; 4) приступать, начинать; окко киир = начать сенокос; ыһыыга киир = приступить к севу; 5) доходить до какого-л. состояния, положения; кыһалҕаҕа киир = впасть в нужду; албыҥҥа киир = попасться на удочку, быть обманутым # балаҕаҥҥа киирэр ый уст. сентябрь; күн киирэр солнце заходит; тахсан киир = сходить в туалет, в уборную.

хаалыы

көппөх

көппөх (Якутский → Якутский)

аат.
Сибэккитэ, силиһэ суох күөх үүнээйи, муох. ☉ Мох (лесной, водяной)
Көҕөн көттөҕүнэ, көппөх күөрэйэр (өс хоһ.). Сыгынах төрдүн көппөҕүн анныттан, быһаҕынан мууһу көйөн ылан хачыгыраччы ыстаата. Л. Попов
Көппөҕү тиэрэ тардан, мууһу ылан суунна. Н. Абыйчанин
Мас лабааларын, сэбирдэхтэрин, отлаҥха сахсархай чөмөҕө, оргула. ☉ Куча травы, листвы, веток. Оҥоло куолаҕар алта уон-сэттэ уон устуука сиэмэни хаалаан баран сиргэ түһэр, ол сиэмэлэрин уон иккилии уон биэстии устууканан көппөх анныгар кистэтэлиир. Я. Семенов
Туһата суох бөх, сыыс-буор мунньуллубута, оргулламмыта. ☉ Куча всякого мусора
Кини иннигэр көппөх курдук кумааҕы харчы кыстанан сытара. И. Гоголев
Лаабыстан уонча хаамыылаах сиргэ уга суох тимир күрдьэх, эрэһиинэ саппыкы аҥаарын уонна түүрүллүбүт боробулуоханы биир сиргэ ууран баран көппөҕүнэн саба тарыйан кэбиспит этэ. Я. Семенов. Ып-ыраастык туттан олороллоро хайы-үйэҕэ сураҕа да иһиллибэт буолбут. Бөх-сыыс, күөдэл, көппөх бөҕө буолбут. Эрилик Эристиин
көсп. Мөлтөх, сылбаахы, туһата суох киһи. ☉ Слабый, немощный, бесполезный человек
[Арыгы] Күрүлүүр күүстээҕи Көппөх оҥорор Ыраас хааннааҕы Ыдьырхай сырайдыыр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Күөх өҥ Күүһэ-уоҕа эстибити Көппөх буола көлбөҕүрбүтү Көһүннэрэргэ дылы. С. Руфов
Алкоголик көппөх киһиэхэ кубулуйар. ПАК ЧОС
даҕ. суолт. Көппөйбүт, халыҥ; сымнаҕас. ☉ Надутый, толстый; мягкий
Бырыы сыттык, Көппөх суорҕан Туона баай, Тойон оҕонньор, Тоҕус уон Чороох туубар Лоһуор собо барахсаны Толору уган кулу даа. Саха нар. ыр. II
Оҥхойго куһу кыстаан иһэҕин. Кус үрдүгэр …… мууһу кутуллар уонна үрүҥ көппөх муоҕунан сабыллар. Далан
◊ Көппөх отоно түөлбэ. — моруоска. ☉ Морошка. Быйыл көппөх отоно үчүгэйдик үүммүт. Көппөх тоҥор ыйа түөлбэ. — балаҕан ыйа. ☉ Сентябрь. Кини көппөх тоҥор ыйыгар учууталлыы кэлбитэ. Көппөх үөнэ түөлбэ. — күлгэри. ☉ Ящерица. Оҕолор көппөх үөнүн булбуттар

число

ый

ый (Якутский → Якутский)

I
туохт.
1. Кими-тугу эмэ болҕойон көрөрүгэр кимиэхэ эмэ сөмүйэҕинэн, илиигинэн көрдөрөн биэр. ☉ Жестом обратить внимание, указать пальцем на кого-что-л.
Ким сытыы харахтаах урут көрөн сөмүйэлэринэн соҕуруу диэки ыйаллар: «Ол иһэр», — диэн хаһыытаһаллар. Эрилик Эристиин
Кэлбит ньиэмэс болуоссат диэки ыйда. Т. Сметанин
Покровскайга Платонов Илья Николаевич диэн ыйыттахпына, ким да билбэт. Ол оннугар Сэттэ Мэтээл диэтиҥ да, саастаах өттө, бэл, олорор дьиэтин ыйан биэриэҕэ. Д. Кустуров
2. Кими, тугу эмэ чорботон бэлиэтээн, эбэтэр аатын ааттаан, биллэр-көстөр гын. ☉ Выделить, отметить кого-что-л., обратить внимание на кого-что-л.. Айымньы итэҕэстэрин ыйан туран дакылаат оҥордо
□ Кинигэ кээмэйин кыччытаары, биллэр литератураны көтүттүм, ол оннугар сэдэхтик туттуллар архыып матырыйаалларын ыйан киллэрдим. ВВЕ СТИ
Аҕам Өнөртөн төрүттээх Ньукулай Сомсоонобу ыйбыта уонна аймаҕар Алексеев Дьөгүөрдээннээххэ тиийээр диэбитэ. КНЗ ОО
Түһээн куска сылдьыы — баҕа санааны ситиһэргэ ураты дьулуур наадатын ыйар. БРИ ТТ
Кини онно саха киһитэ туоска оҥорбут хаартатынан сирдэтэн сылдьыбыта. Туос хаарта сири сөпкө ыйарын олус сөхпүтэ. АЛА КК
3. Тугу эмэ толорорго дьаһал биэр. ☉ Распорядиться о чём-л., назначить, определить кому-л. сделать что-л. Үөһээ дойдуттан ыйытыыта суох сылдьарым иннигэр буруйдааннар, үөһээ Дьылҕа Тойон остуолбатын маныырга ыйбыттара. Ньургун Боотур
Нэһилиэгиҥ биэдэмэһин бараҥҥын көр. Бу дьахтарга боппууда бурдук сирэ биэдэмэскэ ыйыллан сылдьар. Кинээс эйигиттэн ыларга ыйда. Амма Аччыгыйа
[Чернышевскайы] Баҕанаҕа баайан, Өлүөр диэри түрмэлииргэ Ыраахтааҕы ыйар. Эллэй
4. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ оҥороругар сүбэлээн этэн биэр, өйдөт, санат. ☉ Указать, показать, подсказать кому-л. что-л. — Оннук
— Айдаар киһитин тэптэрэн биэрэр. — Оччоҕо эһиги, олоҕу курдары көрө сылдьааччылар, биһиэхэ ыйан биэриэххитин. Н. Лугинов
Сиэссийэ атын хас да кыттыылаахтара эргиэн үлэтэ мөлтөөбүтүн, …… маныаха сөптөөх түмүк оҥоһулла илигин ыйбыттар. М. Попов
Ол эрээри үгүстэр, алта уонун лаппа ааһан эрэр киһи үлэттэн тохтуурга сөбүн, үүммүт үйэҕэ кулуубу эрчимнээх саҥа киһи тутара наадатын ыйдылар. «Чолбон»
5. түөлбэ. Кими эмэ ханнык эмэ дуоһунаска эбэтэр үлэҕэ анаа. ☉ Назначить кого-л. на какую-л. должность или работу
Райздрав ыйда Чиринда балыыһатыгар. ДСЯЯ
ср. др.-тюрк., тюрк. ай ‘указывать, распоряжаться, руководить’
II
аат.
1. Түүн сырдаан көстөр халлаан эттигэ. ☉ Светящееся ночью отражённым солнечным светом небесное тело, луна. Ый сырдыга туналыйар
□ Көрүүй, аны ыйга да Көтөргө кыах баар үһү. П. Тобуруокап
Ый үргэллиин сөптөөх кэмигэр алтыһаллар. И. Сосин
Ый былыкка тимирдэҕинэ, сарсыныгар былыттаах күн буолар. ЧМА СТС СЭ
2. Дьылы-хонугу ааҕыы кэрдиис кэмэ: сыл уон икки гыммыттан биирэ. ☉ Мера времени: одна двенадцатая часть года, месяц
Лоокуут Ньургуһуҥҥа сылдьыбатаҕа биир ый буолла. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кыһыҥҥы хараҥа ыйдарга, сэтинньиттэн тохсунньу бүтүөр диэри, сымнаҕас хаардаах, хойуу мастаах үрэх эҥээринэн ыстаада үөрүн туталлар. «ХС»
Саха сирин эһэлэрэ, күһүнүгэр үчүгэйдик уойбут буоллахтарына, кыһынын алта аҥаар ыйы утуйан туорууллар. ПАК АаТХ
3. итэҕ., эргэр. Ойуун кыырар таҥаһыгар хаҥас түөһүн үөһээ өттүгэр тигиллибит, хаптаҕай төгүрүк тимиртэн оҥоһуллубут ый ойуута (ойуун Аллараа дойдуттан төннөн тахсарыгар суолун сырдатарга туһанара). ☉ Круглое, плоское металлическое изображение луны, пришитое над левой грудью на одежде шамана (это личная Луна шамана, используемая для освещения дороги при возвращении из Нижнего мира). Ойуун кыырар таҥаһыгар баар «күн» уонна «ый» иккиэн төгүрүк буолаллар, арай «күн» улахан соҕус буолар, кинилэр уопсай ааттара күн күһэҥэтэ дэнэр. ХИА КОВО
4. эмт. Дьахтар хат буолуоҕуттан оҕолонуор диэри толору кэмэ (халандаарынан аахтахха тоҕус ый). ☉ Полный период беременности у женщины (девять календарных месяцев)
Ыйа сиппит оҕо төрүөн иннинэ уһуна биэс уон сэнтимиэтир кэриҥэ уонна үс тыһыынча кыраамтан ордук ыйааһыннаах буолар. ЮВА ДьГ
♦ Мүөттээх ый калька. — кэргэннии буолан олоруу бастакы саамай дьоллоох, үөрүүлээх ыйа. ☉ Медовый месяц
«Коля, мүөттээх ыйгар, саахар курдук, ууллан хаалаайаҕын?» — дэһэллэр уонна ыал буолбут дьон мүөттээх ыйдарыгар күн көдьүүһэ диэни билбэккэ, көрү-нары көҕүлүттэн туталларын туһунан кэпсииллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап. Ый баһыгар-атаҕар — бэрт дэҥҥэ, ыйга биирдэ эмэтэ. ☉ Очень редко, один-два раза в месяц (букв. у головы-ног месяца)
Остуоруйаһыт оҕонньор ый баһыгар-атаҕар аан дойду сонунун аҕалан сэргэхситэрэ. Софр. Данилов
Костя, толлон, миэхэ дьиэбэр ый баһыгар-атаҕар сылдьара. Н. Габышев
Онтон бэттэх ый баһыгар-атаҕар манна — нэһилиэк киинигэр кэлэ сылдьар буолбута. А. Бэрияк. Ый быһаҕаһа түөлбэ. — ый ортото. ☉ Середина месяца (букв. половина месяца)
Бу ый быһаҕаһыгар киириэм диэбитэ. ДСЯЯ. Ый быыһа хара- ҥа — ыйдаҥата суох буолан, туох да көстүбэт хараҥата, им балай (эргэ ый бүппүтүн кэннэ, саҥа ый үүнүөр диэри кэмҥэ буолар). ☉ Непроглядная темень, тьма кромешная, тёмная ночь без луны (бывает между полнолунием и новолунием — букв. темень между месяцами)
Уйбаан ый быыһа хараҥаҕа күөлүн үрдүгэр өҥөс гына түспүтэ. Амма Аччыгыйа
Ый быыһа хараҥа түүҥҥэ мин Ырыабын дьаарыстыы хонобун. Күннүк Уурастыырап
Күһүҥҥү им балай, ый быыһа хараҥа түүн этэ. Н. Якутскай. Ый дьиэлэммит — тыаллаах-куустаах ардах, хаар буолаары гыннаҕына, ыйы тула сырдык төгүрүк баар буоларын этэллэр. ☉ Светлый круг вокруг луны (возникает к изменению погоды, обычно к осадкам — букв. у месяца дом появился)
Ыйбыт дьиэлэммит. Уһун былыт кэлээри, хаардаары гынар быһыылаах. И. Никифоров
«Ый дьиэлэммит, — диир булчут, — ол аата буурҕа түһээри гыннаҕа». Тэки Одулок (тылб.). Ыйыгар (ыйыгар-күнүгэр) тиийбит харыс. — төрүүрэ букатын чугаһаабыт, бүтэһик ыйыгар сылдьар (дьахтар туһунан). ☉ Находится на последнем месяце беременности (букв. достигла месяца)
Ыйыгаркүнүгэр тиийэн хаалта. ПЭК СЯЯ
Маайа ыйыгар тиийэн сылдьар. «ХС»
Ити дьахтар сотору төрүө — ыйыгар тиийбит. «Кыым». Ыйын көрбүт (таҥаһыгар көрбүт) харыс. — дьахтар ыйданарын ханалытан, сымнатан этии. ☉ Начались месячные, менструация у женщины (букв. увидела месяц). Ый ытабыла — саҥа таһааран, уһуннук, киһи уйулҕата хамсыах курдук, ытааһын. ☉ Громкий, отчаянный, безутешный плач
Уйаара-кэйээрэ биллибэт уу ортотунан тус хоту устан доллойо турбут кыракый мас тыылаах соҕотох кыысчаан ый ытабыла бу баарга дылы. Н. Лугинов. Ый ытыытын ытыыр (ый ытыыр) — кыатаммакка, тохтоло суох, саҥа таһааран ытыыр. ☉ Плакать безудержно, безутешно и громко
Ол Нэлэгэр [сир аата] ханнааҕы мэччирэҥэ кэлиэй, онно сайылаабыт сүөһү туох дуоннаахтык уойуой? Ол иһин оҕонньорум, «Бостуой кэлэммин», — диэн, ый ытыытын ытыыр. Далан
Кинини [кыыһы] хаар маҥан эбэтэ Аҕаалта биирдэ ый ытаан, Боруоҥҥа сылдьара аҕата, Ийэтэ өлбүтэ сутаан. Таллан Бүрэ
Чоҕонной оҕонньор барахсан Соҕотох соргулаах соноҕоһо Суол ортотугар охтубутуттан Сой-соҥуу, ый ытыы олорбута. «ХС»
— Мэнээк ый ытыытын ытаама, тохтоо, — Пущин саба саҥарбыта. В. Ажаев (тылб.)
◊ Алтынньы ый көр алтынньы
Ол билигин саҥа анаммыт учууталлара кыайан кэлбэккэ, үөрэнэ иликтэр: «Алтынньы ый бастакы күнүгэр кэлэр үһү, аны сэттэ хонук хаалла», — диэн ааҕа сылдьаллар. Суорун Омоллоон
Алтынньы ый уон түөрт күнүгэр сымыйа пааспарынан …… узбек омук киһитэ буолан, Тамерлан куоракка барбыт. Эрилик Эристиин
Атырдьах ыйа көр атыр- дьах. Кинилэр [булчуттар] бу алар ортотугар атырдьах ыйын куйааһыгар мап-маҕан хомурах хаар үллэн сытарын дьиктиргии көрөллөрө. И. Данилов
Кини звенота 1964 сылга, атырдьах ыйын саҥатыгар улаханнык хаһыҥнаабытын үрдүнэн, балайда үрдүк үүнүүнү ылбыта. П. Егоров
Ахсынньы ый көр ахсынньы. Саҥа үүммүт ахсынньы ый тахсан арҕаа саҕах үрдүнэн иэмэх ытарҕа буолан ыйанар. Н. Якутскай
Ахсынньы ый сүүрбэ түөрт күнүгэр үрүҥнэр күн ортотун саҕана нэһилиэнньэ мунньаҕын ыҥырбыттара да, ким да кэлбэтэҕэ. И. Бочкарёв
Балаҕан ыйа көр балаҕан. Быйылгы дьыл, балаҕан ыйын сүүрбэ үс күнүгэр Түүлээх Уллуҥах уонна Сылгыһыт Наһаар диэн дьон «Кыһыл сулус» холкуос кулунун уоран сиэтилэр. Суорун Омоллоон
Быйыл балаҕан ыйыгар Саҥа дьиэҕэ киирдибит, Ыраах халлааммыт ыйыгар Аракыатанан тиийдибит. И. Эртюков. Балык ыыр ыйа (балык ыйа) түөлбэ. — ыам ыйа. ☉ Май (букв. месяц, когда рыба мечет икру, или месяц рыбы). Бу алаас балык ыыр ыйыгар көҕөрөннаҕаран наһаа тупсар. Бокуруоп ыйа көр Бокуруоп. Бокуруоп ыйыгар (алтынньы уон түөрт күнүттэн) сахаҕа кыһын саҕаланар. Бокуруоп ыйыгар кыһыҥҥы ууллубат хаар түһэр. Бурдук ыйа түөлбэ. — атырдьах ыйа (бурдук буһар, хомуллар ыйа). ☉ Август (месяц уборки хлебных злаков, месяц жатвы). Бурдук ыйын бүтүүтэ хаһыҥныан сөп. Бырдах ыйа түөлбэ. — Үт сахалара бэс ыйын итинник ааттыыллар (бырдах бэс ыйыгар саамай хойуутук үгэннээн түһэрин иһин). ☉ У удских якутов: июнь (букв. комариный месяц)
Бэс ыйа көр бэс. Бэс ыйыгар Бээчээн муннун үлүппүтүгэр дылы (өс ном.). Бэс ыйынааҕы сааскы нуурал халлаан киэлитин алдьатан, арҕааттан эмискэччи анысханнаах силлиэ түспүтэ. Т. Сметанин
Бэс ыйын бэртээхэй күннэрэ бүтэн, от ыйын умайар куйааһа саҕаланара бу ыган кэллэ. М. Доҕордуурап
Дьахтар ыйа — ый II 4 диэн курдук. Дьахтар хат буолуоҕуттан оҕолонуор диэри толору кэмин дьахтар ыйа диэн ааттыыбыт. Кулун тутар ый көр кулун. Тиһэҕэр, кулун тутар ыйга биир дьыалаҕа түбэспит доҕорун Козловскайы уонна Верхоленскайга сыылкаҕа олорон күрээн иһэн тутуллубут Булановы кытта биир хаамыраҕа укпуттара. П. Филиппов
Кулун тутар ый тибиитэ-хаһыыта дэлэтэ дуо — бүгүнү быһа көмөн-көмөн баран, өссө түүннэри типтэ. Бэс Дьарааһын. Күн тахсар ыйа түөлбэ. — тохсунньу ыйы Турухаан сахалара итинник ааттыыллар. ☉ У туруханских якутов: январь (букв. месяц первого появления солнца)
Муус устар ый көр муус. Кыһыҥҥы кыыдааннаах тымныы кылыҥын кыайан-хотон эрэр муус устар ыйдааҕы күн уота күлүмүрдүүр күөх халлаан күөнүттэн …… улуу дойду уорҕатын угуттуу турда. Эрилик Эристиин
Муус устар ый эргэтэ эрээри, хаар ханан да суох. «ХС». Мэхээлэйэп ыйа түөлбэ., эргэр. — сэтинньи ый. ☉ Ноябрь (раньше в этом месяце — 8 ноября — отмечался Михайлов день). Урут Алдан өрүһү Мэхээлэйэп ыйын ортотугар сыарҕалаах атынан туоруур этилэр. Ньукуола ыйа эргэр. — ахсынньы ый (сахалар икки Ньукуолун күннээхтэр: сааскы Ньукуолун, кыһыҥҥы Ньукуолун. Сааскы Ньукуолун эргэ истиилинэн ыам ыйын 9 күнүгэр, саҥа истиилинэн ыам ыйын 22 күнүгэр, оттон кыһыҥҥы Ньукуолун эргэ истиилинэн ахсынньы 6 күнүгэр, саҥа истиилинэн ахсынньы 19 күнүгэр бэлиэтэнэллэр. Бу ый аата кыһыҥҥы Ньукуолунтан сибээстээх). ☉ Декабрь (Никола, святой Николай, особенно почитаемый якутами
Якуты дважды отмечали Николин день: весенний — 9 мая по старому стилю (22 мая по новому стилю) и зимний — 6 декабря по старому стилю (19 декабря по новому стилю). Название данного месяца исходит от зимнего Николы). Оҕолоох саарар ыйа түөлбэ., көр оҕолоох. Кус-хаас саарар ыйын хотугу сахалар …… оҕолоох саарар ыйа диэн ааттыыллара. Багдарыын Сүлбэ
Оҕолоох хаас ыйа түөлбэ., көр оҕо- лоох. Атырдьах ыйын Булуҥҥа оҕолоох хаас ыйа дииллэрэ. ДСЯЯ
Олунньу ый көр олунньу. Болугур оҕонньор сиэнэ кыыска былыргы кыһалҕалаах олоҕун кэпсии олордоҕуна, олунньу ыйдааҕы кылгас күн хайы-сахха кырдал сыырын кэтэҕэр түһэр. Н. Якутскай
1881 сыллааҕы олунньу ыйга университет олоҕор улахан долгуйуулаах хамсааһын буолбута. П. Филиппов. Ортоку кыһыҥҥы ый түөлбэ. — ахсынньы ыйы Турухаан сахалара итинник ааттыыллар (кинилэр үс кыһыҥҥы ыйдаахтар: сэтинньи — хараҥа күн ыйа, ахсынньы — ортоку кыһыҥҥы ый уонна тохсунньу — күн тахсар ыйа). ☉ У туруханских якутов: декабрь (букв. средний зимний месяц. Остальные зимние месяцы: ноябрь, январь). От кэбиһэр ыйа түөлбэ. — балаҕан ыйа (кэбиһэн, күрүөлээн оттоон бүтэр ый). ☉ Сентябрь (букв. месяц стогования сена)
От кэбиһэр ыйыгар 40 туонна оттоннохпутуна сатанар. От ыйа көр от. От ыйын уу чуумпу, күөх түүнэ Оһуордаах суорҕанын тиирбитэ. Күннүк Уурастыырап
От ыйын бастакы аҥаара сыралҕан куйааһынан сырайан, лыҥкынас кураан күннэр турдулар. М. Доҕордуурап
От ыйынааҕы ыраас халлаантан күн тохтоло суох кутаа уоту кутар. «ХС». Сара ыйа түөлбэ. — от ыйа (кус-хаас саарар ыйа). ☉ Июль (букв. линный месяц — месяц линьки птиц)
Сара ыйын ортото Хонорум түүн от отууга. «ХС». Сыарҕа ыйа көр сыарҕа. Сыарҕа ыйыгар бултуу ыраах бараллара. Сымыыт ыйа түөлбэ. — бэс ыйа (көтөрдөр сымыыт баттыыр кэмнэрэ). ☉ Июнь (букв. месяц, в котором птицы яйца несут). Сэмэнэп ыйа түөлбэ. — балаҕан ыйа. ☉ Сентябрь (1 сентября по старому стилю отмечался Семёнов день)
Урукку истиилинэн балаҕан ыйын 1 күнүгэр Сэмэнэп күнэ бэлиэтэнэрэ. Ол иһин балаҕан ыйын Сэмэнэп ыйа диэн ааттыыллара. Сэтинньи ый көр сэтинньи. Сэтинньи ый сэттис киэһэтин курдук дьэбиннээх хараҕынан борулус гына көрөн кэбистэ да, кэннинэн чинэрис гына түстэ. Ньургун Боотур
Сэтинньи ыйтан олунньу ортотугар диэри күн көстүбэт, халлаан сырдаабат, хоту дойду уһун түүнэ бүрүүкүүр. Н. Якутскай. Таба сүүлэр ыйа түөлбэ. — балаҕан ыйа. ☉ Сентябрь (букв. месяц, когда олени собираются для случки)
Тиргэ ыйа көр тиргэ. Толору ый — туолбут ый диэн курдук. Тохсунньу ый көр тохсунньу. Тохсунньу ый саҥатыгар Чөркөөххө уонча эрэ киһилээх дружина олордоҕуна, эмискэччи …… болкуобунньук Кудайаарап отучча киһилээх ойутан кэлэн, барыларын тутан ылар. Софр. Данилов
Кэпэрэтииби кытта кэпсэтиилэригэр икки сүүс буут собону уонна балтараа тыһыынча суумалаах түүлээҕи бултаан тохсунньу ый маҥнайгы чыыһылатыгар туттарарга сорук ыллылар. Күндэ. Тугут төрүүр, хаас кэлэр ыйа түөлбэ. — ыам ыйа. ☉ Май (букв. месяц рождения оленьих телят и прилёта гусей)
Тунах ыйа көр тунах. Биһиги онно [Бүлүүгэ] отучча буоламмыт тунах ыйын былаһын тухары түбэлэри кэрийэн тахсыбыппыт. «Чолбон»
Туолбут ый көр туол. Туолбут ый тыа быыһыгар ыйааммыт курдук санньыйбыт. А. Фёдоров. Хаас барар ыйа көр хаас I. Хаас саарар ыйа көр хаас I. Хайах сиир ый көр хайах. Хараҥа күн ыйа түөлбэ. — сэтинньи ыйы Турухаан сахалара итинник ааттыыллар. ☉ У туруханских якутов: ноябрь (букв. месяц тёмной поры). Хараҥа күн ыйыгар бултуу тахсан бараннар, саас биирдэ кэлэллэр. Хотугу ый түөлбэ. — дьүкээбил уота. ☉ Северное сияние (букв. северный месяц)
Хотугу ый умайар. ПЭК СЯЯ. Ыам ыйа — билиҥҥи халандаарынан төгүрүк сыл бэһис ыйа (саха былыргы халандаарынан сыл бастакы ыйа). ☉ Май, пятый месяц календарного года (по старинному якутскому календарю: первый месяц года — букв. месяц нереста)
Өйбөр өрүү тыыннаах баар: Сааскы күөх от, ыам ыйа, Көмүс дуйдаах сылабаар, Саламааттаах кытыйа. П. Тулааһынап
Кини [Г.И. Петровскай] ити сыл ыам ыйыгар Саха сириттэн Петроградка барар. «ХС»
Ыйдар ааттарыттан көстөрүнэн, былыргы сахаларга саҥа сыл күнүн ааҕыы ыам ыйыттан саҕаланар эбит диэн сабаҕалыахха сөп. ПАИ СМС. Ый өлүүтэ — ый сир күлүгэр киирэн хараҥарыыта. ☉ Лунное затмение (букв. умирание луны). Бэҕэһээ анаан-минээн ый өлүүтүн көрбүппүт. Ый саҥата — ый бастакы күннэрэ. ☉ Начало месяца, первые дни месяца
Ол курдук, ый саҥатыгар үүнээйи сиэмэтин ыһар да, олордор да сатаммат. ПАЕ МСТ
Ый бастакы күннэрэ ый саҥата диэн буолар. Ойуун III
Ый саҥатыгар кыһын хаар, сайын ардах буолар. ВСС ППУОЯ. Ыйы ыйынан — бүтүн ыйы быһа, биир ый устатын тухары; наһаа уһуннук. ☉ В течение всего месяца; очень долго
Норуот тылынан айымньытыгар былыр ыйы ыйынан толоруллар олоҥхолор бааллара диэн ахтыллар. «ХС»
Байыастар ыйы ыйынан, дьиэ сылааһын билбэккэ, хомурах хаары дьиэлэнэн сылдьыбыттара, тохтоло суох кыргыспыттара. Багдарыын Сүлбэ. Ый эргэтэ — ый бүтэһик күннэрэ. ☉ Последние дни месяца
Сара көтүүтэ — атырдьах ыйын эргэтэ. Хомус Уйбаан. Ыспааһап ыйа түөлбэ. — атырдьах ыйа (бу ыйга эргэ истиилинэн үс Ыспааһап күнүн ылаллара: бастакы Ыспааһап атырдьах ыйын 1-кы күнүгэр, ортоку Ыспааһап 6-ка, кэнники (эбэтэр сыҕарым) Ыспааһап 16 чыыһылаҕа). ☉ Август (в этом месяце Спасов день отмечали трижды: первый Спас — 1 августа, второй — 6 августа и третий — 16 августа).
др.-тюрк., тюрк. ай

балаҕан

балаҕан (Якутский → Якутский)

аат. Түөрт муннуктаах, тас өттүттэн туруору кэккэлэтиллибит мас эркиннээх, ортотунан томтоҕор буор үрүттээх, сыбахтаах кыра дьиэ. ☉ Балаган – якутская юрта в виде усеченной пирамиды из тонких стоячих бревен, поставленных одно к другому и опирающихся на раму из бревен, укрепленную на четырех столбах
Снаружи балаган обмазывали смесью из глины и навоза. Кэтээбитэ кэргэнэ, манаабыта балаҕана (өс хоһ.). Биир киһи балаҕанын кэннин хаһан да көрбөт (тааб.: киһи кэтэҕин кыайан көрбөтө). Ийэтэ дьиэ таһыгар саах күрдьэр күрдьэҕинэн балаҕанын сыбыы сылдьар этэ. Күндэ
1924 сыллаахха Саха АССР Киин Ситэриилээх Кэмитиэтэ хотону балаҕантан араарар туһунан Ыйаах таһаарбыта. И. Аргунов
♦ Балаҕан аайы баар – ыалга барытыгар көстөр, туох да уһулуччута суох; көннөрү. ☉ Встречающийся в каждом дворе, обыкновенный, заурядный
Төһө кыраһыабай кыыһы кытта эрийсэрий? Мин көрдөхпүнэ балаҕан аайы баар. «ХС». Балаҕан ахсын <аайы> суох – ыалга барытыгар көстүбэт, туох эмэ уһулуччулаах, уратылаах. ☉ Встречающийся не в каждом дворе, выделяющийся среди равных, незаурядный
Дьиҥэр, кини да балаҕан ахсын суох кийиит этэ, уҥуоҕа төһө да намыһах буоллар. Софр. Данилов
◊ Ааҕар балаҕан көр аах
Аан алаһа балаҕан көр аан алаһа. Орук титирик ордууттан Бүтэй титирик хоспохтон, Аан алаһа балаҕантан, Аргыыр адарай оронтон, Хара сылгы тэллэхтэн, Уһуктаахтаан кэлэммин. С. Зверев. Айар балаҕан <дьиэ> – суруйааччыларга, хампаһыытардарга о. д. а. аналлаах дьиэ. ☉ Дом творческих работников
Ол бэсокко, маска саһар Кыракый айар балаҕан Манабыла буолан турар, Аны даҕаны туруоҕа. С. Данилов
Балаҕан дьиэ көр балаҕан. Э.К. Пекарскай дулҕа диэн тылы быһаарбытын көрөбүт. Дулҕа, атыннык эттэххэ, балаҕан дьиэ баҕаната. Багдарыын Сүлбэ
Балаҕан дьиэ. Түннүгүнэн Амма уута кылбайар. Эллэй. Балаҕан ыйа – сайылыктан кыстыкка көһөр күһүҥҥү кэм (былыргы саха халандаарын бэһис ыйа). ☉ Время переезда из летников в зимние юрты (девятый месяц календарного года – сентябрь)
Манна кыстык хаар балаҕан ыйын бүтүүтүн кэтэһиннэрбэтэ, ый эргэтин баттаһа түһэн үллүктээбитинэн барда. Н. Заболоцкай
Балаҕан ыйын бүтүүтүгэр Чаҕыл Тордоохоп Сталинградскай фронт сэриилэһэр аармыйатыгар тиийбитэ. С. Никифоров
Таптыыбын балаҕан ыйын Бу кэм үчүгэй баҕайы: Ууга киир – кус, Тыаҕа таҕыс – улар. Баал Хабырыыс. Буор балаҕан кэпс. – үрүҥ туой сыбахтаах сайыҥҥы балаҕан. ☉ Летняя юрта, обмазанная снаружи белой глиной
Остуоруйаҕа ойууланарын курдук, бур-бур буруолаах буор балаҕан ытыс саҕа тиэргэнигэр Маайа чабычахтаах үүтүн холбуйа турара. Л. Попов
Аныгы бөһүөлэктэргэ аны бэл буор балаҕан аҕыйах, ураһа диэн кэлиэ дуо? Н. Габышев
Буор балаҕаммытыгар, Муҥур олохпутугар, Булбуппутун эрэ Муннубут анныгар баттаан, Бүгэн олорбуппутун Буруйдуу санаатым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Кутурук балаҕан – дьиэ хаҥас диэки өттүнэн балаҕан салҕааһына. ☉ Пристройка в виде юрты к левой стороне дома
Ампаар дьиэ түннүгэ күп-күндэлэс, кутурук балаҕан эмиэ уоттаах, аана тэлэччи аһыллан турар. Күннүк Уурастыырап. Күөстэнэр балаҕан – сайын ас астыырга аналлаах кыра балаҕан (хоспох). ☉ Летняя небольшая юрта (кухня) для приготовления пищи
Пуд Ильич аҕата оҕонньор хотуурун булан, күөстэнэр балаҕаҥҥа тахсан мин таптайбытым. Далан. Кыстык балаҕан – кыһын олорорго аналлаах халыҥ сыбахтаах балаҕан дьиэ. ☉ Юрта со специальной отделкой для зимы
Таһырдьа – ынырыктык чөҥөрүттүбүт аһаҕас түннүктэрдээх иччитэх балаҕан үллэн турар. Ити Сүөдэр Бэһиэлэйэп кыстык балаҕана. Амма Аччыгыйа
Оонньуур сирдэрэ: Ыстапаанка кыстыыр балаҕана саас. Дьиэ борук-сорук. А. Софронов
Күн ортотун саҕана дьонум: «Кыстык балаҕантан кыра балык туутун аҕала тарт», – диэбиттэрэ. Т. Сметанин. Кыстык угун саҕа балаҕан – кыра балаҕан дьиэни хоһуйан этии. ☉ Постоянный эпитет, используемый при описании маленькой юрты
Лэглээрдэр кыстык угун саҕа балаҕаннарыгар [Эрдэлиирдэр] дьукаахтастылар. Амма Аччыгыйа
Өтөх ортотугар кыстык угун саҕа балаҕан баар. Манна Дунаай олорор. Күндэ
Бу алаас хоонньугар кубарыйбыт буор сыбахтаах, кыстык угун саҕа балаҕан уонна быыкаа ампаар оҕото чөкөһөн тураллар. Л. Попов. Саах балаҕан кэпс. – кии сыбахтаах кыһын олорор (кыстык) балаҕан. ☉ Зимняя юрта, обмазанная снаружи коровьим навозом
Муҥур атах үрдүк сиһигэр, чоҥкуйан кырыаран турар күөрэ-лаҥкы түспүт тииттэр анныларыгар биир кыстык угун саҕа саах балаҕаны тибии тибэр. Күндэ. Сайылык балаҕан – дьыл итии кэмигэр (сайын) олорорго аналлаах кыра бэрэбинэлэри иҥнэри кэккэлэтэн баран буорунан сыбаабыт эркиннээх дьиэ. ☉ Летняя юрта из тонких, поставленных в наклон бревен в виде усеченной пирамиды
Былыргы орто эрэ ыаллар, кыстык уонна сайылык балаҕаннарын таһынан, отор күһүн быстах олорор дьиэлээх буолар этилэр. Амма Аччыгыйа
Элбэх баҕайы сэптээх ыал эбит: ампаар иннигэр улахан сайылык балаҕана күлүгүрэн көстөр. Н. Неустроев
Дьаакып оҕонньор сайылык балаҕана, дьиэлэрин сэбэ орто ыал тэриирэ. А. Софронов. Саха балаҕана кэпс.– кии сыбахтаах кыһыҥҥы (кыстык) балаҕан. ☉ Якутская юрта
Урут Үчүгэйгэ биир эмэ саха балаҕана онно-манна бытанан олорор буолара, оттон билигин начаалынай оскуола, медпуун, маҕаһыын дьиэлэрэ кэккэлэспиттэрэ. Н. Заболоцкай
Самнайбыт саха балаҕаныгар Аастуор аргыарын билбэтэҕим. С. Данилов
Мин көмүлүөк оһохтоох саха балаҕаныгар үөскээбит киһибин. Суорун Омоллоон. Тимир балаҕан – норуот тылынан уус-уран айымньытыгар: абааһы аймаҕын дьоно олорор албастаах дьиэлэрэ. ☉ В произведениях устного народного творчества: волшебный железный дом, в котором обитают представители враждебного племени абаасы
[Дьахтар] эһэ тириитин ыйаабыт суол диэки бара турбут. Туруору тимир балаҕаҥҥа тиийэн кэлбит. Саха фольк. Онно көрдөхтөрүнэ – аҕыс күннүк сиртэн айдааран көстөр айдам-сайдам тимир балаҕан аарыгырбыт, тоҕус томторҕолоох тойон күрүөх тимир сэргэлэр анньыллыбыттар. Ньургун Боотур. Туруорбах <туруору> балаҕан – кыра саха дьиэтин хоһуйар эпиитэт. ☉ Эпитет, используемый при описании маленькой якутской юрты
Манна [Ламма үрдүгэр] хахыйахтар быыстарыгар Алексей Егоров, туу сүрэҕин курдук, туруорбах балаҕана көһүннэ. М. Доҕордуурап
Туруорбах балаҕан дьиэлэр сыһыы, ырааһыйа эҥээрдэригэр онно-манна саһан тураллар. Л. Попов. Тумус тыа Тостор тоҕойуттан Туруорбах балаҕан саҕа Толбонноох ньуурдаах Чоруун тимир Чуор болгуо Дьоһун көлө Чугуруйбакка Дьулуруйан тахсан кэллэ. Саха фольк. Уорук балаҕан – олус улахан, киэҥ-куоҥ дьиэ. ☉ Большая по размерам юрта
[Айыы бухатыыра] Аҕыс кырыылаах, Атыыр оҕуһун өрө туппут курдук, Нирилэ хаан оһоҕун Лиҥкинэччи оттон кэбистэ да, Эргитэ көрөн кэбистэҕинэ – Алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа Айдам уорук балаҕан аатыра түстэ. Ньургун Боотур
[Айыыһыты атаара] Ньичир бараан дьиэбин Ньирэй оҕонон ньиккирэтээр! Байдам уорук балаҕаммын Баччыр оҕонон баккыратаар. П. Ойуунускай
Үүтээн балаҕан көр үүтээн. Үрүт өттө үргүөрдээх, Үс эриллэҕэс тиит өһүөлээх, Түөрт сиэллээх Сатанах мас тайанардаах, Үргүнньэх сыатын саҕа Үүтээн балаҕаммар Көтөн түспүтүм баара дуо, доҕоор. С. Зверев. Хара балаҕан – былыр баай дьон дьиэлэрин таһыгар хамначчыттарга анаан туттарар кыра балаҕаннара. ☉ До революции: небольшая юрта, которую богатые строили для своих батраков
Кыысчаан кэлэрин кытта хаҥас хара балаҕаҥҥа хамначчыттары кытта уйалаабыттара. М. Доҕордуурап
[Эмээхситтэр] хара балаҕаннарыгар, ампаардарыгар сотору-сотору тиэстэллэрэ тохтуур. Далан. Хотонноох балаҕан – өрөбөлүүссүйэ иннинэ сүөһү турар сирэ дьиэни кытта силлиһиннэри тутуллубута. ☉ До революции: постройка, хлев, который пристраивался к юрте
Харатаайап кулуба суос-соҕотох кыыһа Маайа хамначчыт кыргыттары кытта хотонноох балаҕаҥҥа киирэн кэпсэтэ, күлэ-оонньуу олордо. Н. Якутскай
Аҕыйах хоноот, Баһыыкка хотонноох балаҕанын Маппыайабыс уон сүүскэ атыылаһан ылла. Бэс Дьарааһын
Уруккулуур үйэлэртэн Хоҕурбут хахтаах Хотонноох балаҕантан, Сымсах сыттаах, Сыҥсаар тумуу дьааттаах Кыстык балаҕантан Кыйданарбыт буолбучча. С. Зверев

Русский → Якутский

сентябрь

сентябрь

бэһинньи (Якутский → Русский)

бэһинньи (Якутский → Якутский)

балаҕан (Якутский → Русский)

киир= (Якутский → Русский)

хаалыы (Якутский → Якутский)

көппөх (Якутский → Якутский)

число (Русский → Якутский)

ый (Якутский → Якутский)

балаҕан (Якутский → Якутский)