1) сосна || сосновый; бэс чагда сосновый бор; бэс субата сосновая заболонь # бэс ыйа июнь; бэс ыйынааҕы июньский.

даҕ. Оҕо төрөппүт, оҕо иитэр. ☉ Имеющий, воспитывающий ребёнка. Оҕолоох ыал. Оҕолоох дьон
◊ Оҕолоох <саарар> ыйа түөлбэ. — от ыйа. ☉ Июнь. Оҕолоох ыйын саҕана кэлбитэ
□ Кус-хаас саарар ыйын хотугу сахалар сара ый, оҕолоох саарар ыйа диэн ааттыыллара. Багдарыын Сүлбэ. Оҕолоох хаас ыйа түөлбэ. — атырдьах ыйа. ☉ Август
Атырдьах ыйын Булуҥҥа оҕолоох хаас ыйа дииллэрэ. ДСЯЯ

1. аат., эргэр.
2. Сайын эрдэ, үрүҥ ас дэлэйиитэ; ол кэмҥэ үрүҥ аһы тэниччи тардан тэриллэр ыһыах. ☉ Молочная пища, обилие молочных продуктов в пору отёла; якутский летний праздник с обилием молочной пищи, кумыса
   Тураҕас биэбит Тунаҕа барҕардын, Улаан биэбит Уйгута дэбилийдин. С. Васильев
   Баай Барыылаах Тойон эһэм! …… Аҕам ынах хаһаас арыытынан, Туҥуй бургунас чулуу тунаҕынан — Аһатан-сиэтэн эрэбин. «Чолбон»
   «Бэйэм биэбин ыыбын, тунахха кымыһынан аһаары», — дии-дии, оҕонньор бакыллан турда. «ХС»
3. көсп. Туох эмэ биир кэм туртайан, тунааран көстүүтэ. ☉ Пелена, завеса, покров, марево
   Сайыҥҥы күөх тунах түһэн эрэр. П. Тобуруокап
   Киэҥ халлаан күөх тунаҕынан унаарыйар. И. Данилов
   Бары барыта туус маҥан тунахха сууламмыт. Н. Борисов
4. даҕ. суолт. Биир кэм туртайан, тунааран көстөр. ☉ Молочно-белый
   Түптэ тунах буруотунан унаарыйар хараан түүннэргэ күөх налыыга үрүҥ, хара сүүрүктэр үөрдээн киирэн аһыыллар. П. Степанов
   Тыаны, чыыстайы сырдатар Туос маҥан тунах лабыктам! М. Тимофеев. Үрүҥ тунах былыттар Үөһэнэн усталлар, Аллаах сэлиик долгуннар Аллара сырсаллар. Хоһоон т.
   ◊ Тунах ыйа кин. — бэс ыйа. ☉ Месяц изобилия молочной пищи в пору отёла — июнь
   [Бэс ыйын сүүрбэ биир күнэ] тунах ыйын иккис аҥаара — биһиги тыйыс хотугу кыраайбыт саамай кэрэ кэмэ. Софр. Данилов
   Хаҥаластар окко ким-хайа иннинэ киирбиттэрэ, уу ылар уохтаах буоругар тунах ыйыгар от уһуу охсоро. «Чолбон»
   Тунах ыһыах — тунах 1 1 диэн курдук. Дэлэй ыһыах тэлгэннэ, тунах ыһыах туругурда. Саха фольк. Буойуннар эргиллибиттэрэ. Кыайыы өргөһүн өрө туппуттарга тунах ыһыах ыһыллыбыта. «ХС»
   Үрүҥ (тунах) илгэ көр илгэ I. Үрүҥ тунах илгэ Үллэ-балла сүүрбүт. Күннүк Уурастыырап
   Үрүҥ илгэ тунаҕынан Үлэ дьонун Үөрдэбит, Сүөгэй, арыы, кымыс гынан Күүс-уох уган биэрэбит. Дьуон Дьаҥылы

1. аат.
2. Уһун мутукчалаах төгүрүктүҥү туораахтаах хагдарыйбат мас. ☉ Сосна
   Хаары бүрүммүт хойуу ойуур улам арыттанан, сэндэҥэрэн баран, бөдөҥ бэстэринэн бүүрүктэнэн бүттэ. Амма Аччыгыйа
   Харыйа, бэс, тиит лабааларын үнтү кулуубут, итиэннэ наар уоспутунан айылҕаны харыстыаҕыҥ диэн аҕыс айдааны түһэрэбит. С. Никифоров
   Бу наар кумах дойду быһыылааҕа. Маһын үксэ бэс буолан болбукта этэ. Н. Якутскай
3. Бэс ойуур, бэс чагда, бэс ой. ☉ Сосновый бор, лес, лесок
   Бэс иһинээҕи хонууга муусука ньиргийэр, үҥкүү буола турар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Сэргэлээх алар бэһигэр Хайыһардьыт ыччат элбиир. С. Данилов
4. эргэр. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ — сииргэ анаан кыһыйыллан ылыллыбыт бэс субата. ☉ Сосновая заболонь (слой древесины, находящийся непосредственно за корой), заготовленная для еды (в дореволюционное время)
   «Сайын кииһилэни үргээбэккит, бөрүөк оту, бэһи кыһыйан хаһааммаккыт, көр, кэһэйдэххит», — диэбит Чоочо. МНН
   Үс сааскы ыйга уу, бэс иккини аһаан олорорун кини [саха дьадаҥыта] ол курдук буолуох тустааҕынан ааҕар. УАЯ А
5. даҕ. суолт. Бэстэн оҥоһуллубут; бэстэн турар; бэстээх. ☉ Сосновый. Бэс кытыйа. Бэс бэрэбинэ. Бэс тумул. Бэс аллея
   □ Бэс халҕаны икки сиринэн буулдьа кытар гына дьөлүтэ көтөн кэбистэ. Эрилик Эристиин
   Сайын кини оол бэс үрүйэни өрө батыһан тахсан барыыһы. Амма Аччыгыйа
   Кинилэр бэс халҕаннара эмискэччи аһылынна. Т. Сметанин
   ♦ Бэһинньигэ (диэри) бэстээх — сииргэ бэлэмнээбит хаһааммыт бэһин субата балаҕан эрэ ыйыгар тиийэр. ☉ Иметь запас сосновой заболони до сентября. Бэһэ бэттэх <уута уҥуор> — мөлтөхтүк бэлэмнэммит ас. ☉ Плохо приготовленная пища (букв. вода по ту сторону, а сосновая заболонь по эту).
   ◊ Бэрдьигэс бэс — кыра бэс, ситэ илик бэс. ☉ Молодая сосна, сосенка
   Киэҥ үрүйэ кытыытынан сайбарыһа үүммүт бэрдьигэс бэһи кини үнүрүүн холкуос ходуһатыгар үлэлии киирэн иһэр кыргыттарга дьүөрэлии көрбүтэ. Амма Аччыгыйа
   Бэс кумаара көр бырдах. Иҥсэлээх бэс кумаара былыттыы саба түһэриттэн да кыһаллыбат. И. Гоголев
   Бэс мас — 1) бэс диэн курдук. Аргыый харахпын мин аһан, Үөрдүм кыһыҥҥы дии санаан, Көр эрэ, миигин аһынан, Бэс мас хаарга тобуктаан Турар түннүгүм анныгар. П. Тулааһынап
   Сэргэстэһэн кинилэр Бу дабайан иһэллэр Бэс мастардаах үрдүк сыыры. И. Гоголев; 2) бэстэн оҥоһуллубут (эркин, остуол о. д. а.). ☉ Сосновый, сделанный из сосны (стол и т. д.)
   Түннүк аттынааҕы кыһыллыҥы кырааскалаах боростуой бэс мас кытыылаах эргэ түрүмүөҕэ көрүнэ-көрүнэ, уоһун кырааскалана турар. Софр. Данилов
   Ыраахтааҕы сэриитэ бу дьиэни [Романовка дьиэтин] Ыстыыгынан сиритэ кэйбитэ, Кини бэс мас кэбирэх эркинин Дьөлүтэ сүүрпүтэ. Эллэй. Бэс ойуур — аҥаардас бэс эрэ мастаах ойуур. ☉ Густой сосновый лес
   Бэс ойуур анараа өттүгэр дьүөлэкээн сыһыыта баар үһү (тааб.: киһи ытыһа). Түүн чуумпурбут бэс ойуур, силбиги бүрүммүт күөх хонуу лааҕыры кытта тэҥҥэ уһукталлар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Лоһуора көмүс туораахтаах бэс ойуурдар быыстара, үҥкүүлүүр площадка, дьиэлэр тастара өссө эбии күйгүөрэн, саҥа-иҥэ хойдон, ырыа-тойук үксээн, өрө ньиргийэ түстэ. А. Бэрияк
   Дорҕоонноох куоластаах, Токуоралаах тумустаах, Тордох хара өҥнөөх Тойон кыыл тохтуур, Уоруйах суор хонуктуур, Уордаах боруллуо олорор Уруктаах бэс ойуурдаах. С. Зверев. Бэс тыа — бэс эрэ үүммүт тыата. ☉ Сосновый бор, сосняк
   Сэндэҥэ мастаах бэс тыаҕа Соҕотоҕун хаамтым бүгүн. Сыгынаҕы да сылбаҕы, Саараама, манна көрбөккүн. Баал Хабырыыс. Бэс үөрэ — бэс субатын тарга эбэтэр үүккэ (сиҥэҕэ) ытыйан оҥорбут ас. ☉ Похлебка из сосновой заболони на молоке или на таре (см. тар)
   Үллэр доруоһалаах, көтөҕүүлээх ас аһаныаҕа. Бэс үөрэ, үтэһэлээх лэппиэскэ төрүт сүтүөхтэрэ. П. Ойуунускай
   Ааныска сурдьа бэс үөрэни мас хамыйаҕынан бэрт минньигэстик сиэн лобуйарын астына, таптыы көрөн олорон, бу саҥардыы улаатан эрэр кыра киһини ис-иһиттэн аһына саныыр. С. Никифоров
   Ыаллар бэйэлэрэ бэс үөрэтинэн олороллор. И. Гоголев. Бэс чагда — үрдүк сиргэ үүммүт сэдэх бэс мастардаах ойуур. ☉ Сосновый бор на возвышенной местности
   Бурхалей сэндэҥэ соҕус бэс чагда быыһынан, кырдьаҕас киһи сүүһүн курдук кэрэниистэрдээх хайа үрдүк чабырҕайын үрдүттэн өҥөс гына түстэ. Эрилик Эристиин
   Тиит тыалар, бэс чагдалар, хатыҥ чараҥнар, симилэх ойуурдар быыстарынан эҥин араас киэҥ — кыараҕас ырааһыйалар, үрүйэлэр, дүөдэлэр ыһыллыбыттар. Амма Аччыгыйа
   Уҥуор бэс чагда көстөр. Бу өттө намыһах. И. Данилов. Бэс ыйа — сыл алтыс ыйа. ☉ Июнь
   Бэс ыйынааҕы куйаас сыралҕана ыкпытын үрдүнэн, комбат тохтобулу көҥүллээбэтэ. Эрилик Эристиин
   1965 сыллаахха бэс ыйын чэмэлкэй күннэригэр Дьокуускайга түмсүбүт өрөспүүбүлүкэ эдэр ыччатын ортолоругар найахылар эмиэ бааллара. АҮ
   Бэс ыйын бастакы аҥаарыгар күн-дьыл бэркэ көннө, халлаан ып-ыраас буолла, ардах сууйбут хонуу куйаара күн уотуттан дьикти үчүгэйдик чэлгийдэ. М. Шолохов (тылб.)

ветер || ветреный; ардах-хаар тыала ветер к непогоде; көмнөҕү түһэрэр тыал ветер, сдувающий снег с деревьев (в начале февраля); күнү көтөҕөр тыал ветер, поднимающий солнце (в начале апреля); күүстээх тыал сильный ветер; мас сыырар тыал ветер, приостанавливающий рост деревьев (в конце июня); мууһу сахсатар тыал ветер, при котором рыхлеет лёд (в начале мая); от сыырар тыал ветер, останавливающий рост травы (в конце июля); оту-маһы орохсутар тыал ветер, иссушающий растительность (в конце августа); силлиэ тыал метель; сири куурдар тыал ветер, сушащий землю (в середине мая); суол томтотор тыал ветер, наметающий сугробы на дорогах (в конце марта); сыыр хастыыр тыал ветер, сдувающий снег с возвышенностей; хаар хараардар тыал ветер, сгоняющий снег (в конце апреля); хаары сахсатар тыал ветер, при котором рыхлеет снег (в середине апреля); холлоҕос көтүтэр тыал уст. ветер, уносящий берестяные сосуды из-под зимних запасов (это значит, что зимние припасы кончились); тыала суохха мас хамсаабат погов. без ветра деревья не колышатся (соотв. нет дыма без огня) # тыал тыаһын курдук иһит = пропустить мимо ушей (букв. слушать, как шум ветра); тыал хоту сырыт = не иметь собственного мнения (букв. идти туда, куда ветер дует).

аат.
1. Саха сайыны көрсөр үгэс буолбут национальнай бырааһынньыга: аһыллыытыгар алгыс, кымыс иһиитин сиэрэ-туома, күн устата күүһү-уоҕу холоһон күрэс былдьаһыы, норуот уусуран айымньытын ырыанан-тойугунан толорууга, ат сүүрдүүтүгэр, саха оонньуутугар күрэхтэһии ыытыллар. ☉ Традиционный якутский национальный праздник, включающий в себя церемонию кумысопития, благопожелания алгысчыта (алгысчыт) (знатока, мастерски исполняющего обряд), круговой танец осуохай (оһуохай), состязания в силе и ловкости, конные скачки, национальные игры, ысыах. Ыһыаҕы тэрийии сиэрэ-туома саха норуотун историческай сайдыытын кытта тэҥҥэ уларыйан испит. Саха сэһ
1977
Хабыыча ыһыахтарга оонньуон, күрэс былдьаһыан олус баҕарара. ИСА
Мин оҕо эрдэхпинэ дьон ыһыах саҕана туос хастыырын өйдүүбүн. ГПП ТО
Ол тэҥэ урууга, ыһыахха ааттаах сүүрүк аттар бааллара. БСИ ЛНКИСО-1994
2. көсп., кэпс. Көр-нар, ырыа-тойук. ☉ Веселье, игры-песни
Тукаам, эдэр сааһыҥ күрэнэ илигинэ кини кэрэ ыһыаҕар көрүлээн-нарылаан хаал. И. Гоголев
Үөһэ баһаам элбэх күөрэгэйдэр бииртэн биир солбуйсаннар, ырыа ыһыаҕын тардаллар. В. Иванов
♦ Күн (күн-ый) ыһыаҕа оҥор (гын) — ый-күн ыһыаҕа оҥор (гын) диэн курдук (көр ый-күн)
Мэник Мэнигийээн курдук, эн ону көрүөх бэтэрээ өттүгэр күн-ый ыһыаҕа оҥоруоҕуҥ. Оо ТС. Омоллоон олоҕо, Дьэргэстэй ыһыаҕа көр олох I. Оҕо аймахха, биллэн турар, Омоллоон олоҕо, Дьэргэстэй ыһыаҕа буолар буоллаҕа дии. КАА АСС
Ый-күн ыһыаҕа оҥор (гын) көр ый-күн. Эһэ быыкаа хайаҕаһынан ньылбырыйан киирээт, урусхаллаабытынан, ый-күн ыһыаҕа оҥорбутунан барар. Н. Заболоцкай
Били хаарыаннаах күндү кэһиитин эһэ ый-күн ыһыаҕа оҥорон барбыт. «ХС»
Эһэни өлөрдүлэр даҕаны, этин-сиинин бүттүүнүн ый-күн ыһыаҕа, көтөр-сүүрэр аһылыга оҥоруохтаахтар. В. Санги (тылб.)
Ыт-кус ыһыаҕа буол көр ыт-кус. «Ыт-кус ыһыаҕа буолуон кэриэтэ, аһааҕырбыт биэбитин быйыл туттарбыт дуу?» — диэтэ аҕалара. Күрүлгэн
Ыт-кус ыһыаҕа оҥор көр ыт-кус. Судаарыстыба үбүн-аһын ыткус ыһыаҕа оҥорботтор ини. «ХС»
◊ Дьөһөгөй ыһыаҕа — былыргы саха итэҕэлигэр олоҕуран, Дьөһөгөй айыыга анаан ыытыллар ыһыах. ☉ По преданию якутов: ысыах, посвящённый божеству Дьөһөгөй — создателю и покровителю конного скота
Былыр сахалар дьөһөгөй ыһыаҕа диэни тэрийэллэрэ. Күрүлгэн
Кулун кымыһа (ыһыаҕа) көр кулун. Саас дьөһөгөй оҕотун — сылгыны уруйдаан кулун ыһыаҕа диэни ыһаллара. ЗФМ ЮИЯ. Кыыс ыһыаҕа — сулумах эр дьоҥҥо эргэ тахсар саастаах кыргыттары, дьахталлары суорумньулуур сыаллаах-соруктаах ыһыах. ☉ Ысыах, посвящённый сватовству незамужних девушек, женщин
Ыаллыы нэһилиэккэ кыыс ыһыаҕа диэн сонун ыһыах тэриллэр. И. Гоголев
Тунах (тунал) ыһыах — тунах 1 1 диэн курдук. Чоочо туран, улахан тунах ыһыах оҥорор, дьон бөҕө кэмэ суох мусталлар. Саха сэһ. II
Бытыайаны бу сайын күөх тунах ыһыаҕар таба көрөн, кэргэн кэпсэтэр санаалаах кэлбитэ. Далан
[Үчүгэй Үөдүйээн:] Үрүҥ илгэни оҥорор, тунал ыһыаҕы туругурдар уйгу-быйаҥ иччитэ буол! ҮҮА. Туҥуй ыһыах көр туҥуй. Сыл ахсын дьоннорун-сэргэлэрин мунньан туҥуй ыһыах ыыталлар. Таҥара ыһыа- ҕа — дьөһөгөй ыһыаҕа диэн курдук. Таҥара ыһыаҕа — сылгы төрөөбүт, отмас көҕөрбүт кэмигэр айыы ойууна алгысчыттаах үөрүүлээх ыһыах. Саха сэһ
1977
Ый-хай ыһыаҕын түһэр — ый-хай (һуу-һаа) бөҕөнү түһэр диэн курдук (көр түһэр). Саҥа киһи тииҥ саҕа бэйэтэ икки сутуругун болточчу туттан, ытаан ый-хай ыһыаҕын түһэрдэ. Айталын
Ыһыах ойууна — айыы ойууна диэн курдук (көр айыы I). Сэбиэскэй тыыҥҥа иитиллибит буоламмыт, ыһыах ойууна диэни эмиэ билиммэппит. «ХС». Ыһыах сэргэтэ этногр. — ыһыахха эрэ анаан туруоруллар сэргэ. ☉ Коновязь, предназначенная только для ысыаха
Үксүн тэлгэһэ сэргэтэ, итэҕэл, ыһыах сэргэлэрэ диэҥҥэ арахсаллар. ПАИ СМС. Ыһыах ыйа түөлбэ. — бэс ыйа. ☉ Июнь. Ыһыах ыйыгар айылҕа тупсан силигилиир. Ыһыах ымыйа эргэр. — көнө тутаахтаах, атаҕа суох, чорооҥҥо маарынныыр хороҕор мас иһит (быһа холоон, биэдэрэ аҥарыгар биитэр түөрт гыммыттан үһүгэр тэҥ кээмэйдээх). ☉ Деревянный жбан с прямой ручкой и без ножки ёмкостью в три четверти или в половину ведра
Ыһыах ымыйаны уонна чороону хатыҥтан оҥороллор. «ХС». Ыһыах ыс — ыһыахта тэрийэн ыыт. ☉ Устраивать, проводить ысыах
Ыраах-чугас сиртэн Ыҥырсан, угуйсан Ыһыах ыһан эрэллэр. С. Дадаскинов
Сыл аайы Мас Өнүкүй ойууну кыырдан ыһыах ыһар идэлээх этилэр. «Чолбон»
Саха киһитэ былыр-былыргыттан Дьөһөгөйтөн куруук көрдөһө-ааттаһа, кинини алгыы сылдьара, ыһыах ыһара. КДьА. Ыһыах ыһааччы — ыһыах тэрийэн ыытар киһи. ☉ Организатор, инициатор ысыаха. Ыһыах ыһааччы эрдэттэн сылгытын тутан, биэлэрин ыан, күрүөҕэ-хаһааҕа кулуннары сэлэлээн, биэ үүтүнэн кымыс мунньан, сүөһү өлөрөн бар дьонун күндүлүүр, аһатар. БСИ ЛНКИСО-
1938. Эбир ыһыах эргэр. — урут сахаларга: саас ыытыллар орто кээмэйдээх ыһыах. ☉ В старину у якутов: ысыах среднего масштаба, проводимый весной
Туҥуй ыһыаҕы торолутар, Дэлэй ыһыаҕы тэнитэр, Эбир ыһыаҕы элбэтэр Эҕэрдэлээх күннэригэр Ырыаларын ыллыктаар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Төрүттэрбит төлкөтө, Өбүгэбит үгэһэ, Былыргыттан быстыбат, Эргэ дьылтан эстибэт Эбир ыһыах ыһылынна. С. Зверев
ср. др.-тюрк. сачыҕ сач ‘совершать жертвенное окропление’, сач ‘рассыпать, разбрызгивать’

I
туохт.
1. Кими-тугу эмэ болҕойон көрөрүгэр кимиэхэ эмэ сөмүйэҕинэн, илиигинэн көрдөрөн биэр. ☉ Жестом обратить внимание, указать пальцем на кого-что-л.
Ким сытыы харахтаах урут көрөн сөмүйэлэринэн соҕуруу диэки ыйаллар: «Ол иһэр», — диэн хаһыытаһаллар. Эрилик Эристиин
Кэлбит ньиэмэс болуоссат диэки ыйда. Т. Сметанин
Покровскайга Платонов Илья Николаевич диэн ыйыттахпына, ким да билбэт. Ол оннугар Сэттэ Мэтээл диэтиҥ да, саастаах өттө, бэл, олорор дьиэтин ыйан биэриэҕэ. Д. Кустуров
2. Кими, тугу эмэ чорботон бэлиэтээн, эбэтэр аатын ааттаан, биллэр-көстөр гын. ☉ Выделить, отметить кого-что-л., обратить внимание на кого-что-л.. Айымньы итэҕэстэрин ыйан туран дакылаат оҥордо
□ Кинигэ кээмэйин кыччытаары, биллэр литератураны көтүттүм, ол оннугар сэдэхтик туттуллар архыып матырыйаалларын ыйан киллэрдим. ВВЕ СТИ
Аҕам Өнөртөн төрүттээх Ньукулай Сомсоонобу ыйбыта уонна аймаҕар Алексеев Дьөгүөрдээннээххэ тиийээр диэбитэ. КНЗ ОО
Түһээн куска сылдьыы — баҕа санааны ситиһэргэ ураты дьулуур наадатын ыйар. БРИ ТТ
Кини онно саха киһитэ туоска оҥорбут хаартатынан сирдэтэн сылдьыбыта. Туос хаарта сири сөпкө ыйарын олус сөхпүтэ. АЛА КК
3. Тугу эмэ толорорго дьаһал биэр. ☉ Распорядиться о чём-л., назначить, определить кому-л. сделать что-л. Үөһээ дойдуттан ыйытыыта суох сылдьарым иннигэр буруйдааннар, үөһээ Дьылҕа Тойон остуолбатын маныырга ыйбыттара. Ньургун Боотур
Нэһилиэгиҥ биэдэмэһин бараҥҥын көр. Бу дьахтарга боппууда бурдук сирэ биэдэмэскэ ыйыллан сылдьар. Кинээс эйигиттэн ыларга ыйда. Амма Аччыгыйа
[Чернышевскайы] Баҕанаҕа баайан, Өлүөр диэри түрмэлииргэ Ыраахтааҕы ыйар. Эллэй
4. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ оҥороругар сүбэлээн этэн биэр, өйдөт, санат. ☉ Указать, показать, подсказать кому-л. что-л. — Оннук
— Айдаар киһитин тэптэрэн биэрэр. — Оччоҕо эһиги, олоҕу курдары көрө сылдьааччылар, биһиэхэ ыйан биэриэххитин. Н. Лугинов
Сиэссийэ атын хас да кыттыылаахтара эргиэн үлэтэ мөлтөөбүтүн, …… маныаха сөптөөх түмүк оҥоһулла илигин ыйбыттар. М. Попов
Ол эрээри үгүстэр, алта уонун лаппа ааһан эрэр киһи үлэттэн тохтуурга сөбүн, үүммүт үйэҕэ кулуубу эрчимнээх саҥа киһи тутара наадатын ыйдылар. «Чолбон»
5. түөлбэ. Кими эмэ ханнык эмэ дуоһунаска эбэтэр үлэҕэ анаа. ☉ Назначить кого-л. на какую-л. должность или работу
Райздрав ыйда Чиринда балыыһатыгар. ДСЯЯ
ср. др.-тюрк., тюрк. ай ‘указывать, распоряжаться, руководить’
II
аат.
1. Түүн сырдаан көстөр халлаан эттигэ. ☉ Светящееся ночью отражённым солнечным светом небесное тело, луна. Ый сырдыга туналыйар
□ Көрүүй, аны ыйга да Көтөргө кыах баар үһү. П. Тобуруокап
Ый үргэллиин сөптөөх кэмигэр алтыһаллар. И. Сосин
Ый былыкка тимирдэҕинэ, сарсыныгар былыттаах күн буолар. ЧМА СТС СЭ
2. Дьылы-хонугу ааҕыы кэрдиис кэмэ: сыл уон икки гыммыттан биирэ. ☉ Мера времени: одна двенадцатая часть года, месяц
Лоокуут Ньургуһуҥҥа сылдьыбатаҕа биир ый буолла. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кыһыҥҥы хараҥа ыйдарга, сэтинньиттэн тохсунньу бүтүөр диэри, сымнаҕас хаардаах, хойуу мастаах үрэх эҥээринэн ыстаада үөрүн туталлар. «ХС»
Саха сирин эһэлэрэ, күһүнүгэр үчүгэйдик уойбут буоллахтарына, кыһынын алта аҥаар ыйы утуйан туорууллар. ПАК АаТХ
3. итэҕ., эргэр. Ойуун кыырар таҥаһыгар хаҥас түөһүн үөһээ өттүгэр тигиллибит, хаптаҕай төгүрүк тимиртэн оҥоһуллубут ый ойуута (ойуун Аллараа дойдуттан төннөн тахсарыгар суолун сырдатарга туһанара). ☉ Круглое, плоское металлическое изображение луны, пришитое над левой грудью на одежде шамана (это личная Луна шамана, используемая для освещения дороги при возвращении из Нижнего мира). Ойуун кыырар таҥаһыгар баар «күн» уонна «ый» иккиэн төгүрүк буолаллар, арай «күн» улахан соҕус буолар, кинилэр уопсай ааттара күн күһэҥэтэ дэнэр. ХИА КОВО
4. эмт. Дьахтар хат буолуоҕуттан оҕолонуор диэри толору кэмэ (халандаарынан аахтахха тоҕус ый). ☉ Полный период беременности у женщины (девять календарных месяцев)
Ыйа сиппит оҕо төрүөн иннинэ уһуна биэс уон сэнтимиэтир кэриҥэ уонна үс тыһыынча кыраамтан ордук ыйааһыннаах буолар. ЮВА ДьГ
♦ Мүөттээх ый калька. — кэргэннии буолан олоруу бастакы саамай дьоллоох, үөрүүлээх ыйа. ☉ Медовый месяц
«Коля, мүөттээх ыйгар, саахар курдук, ууллан хаалаайаҕын?» — дэһэллэр уонна ыал буолбут дьон мүөттээх ыйдарыгар күн көдьүүһэ диэни билбэккэ, көрү-нары көҕүлүттэн туталларын туһунан кэпсииллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап. Ый баһыгар-атаҕар — бэрт дэҥҥэ, ыйга биирдэ эмэтэ. ☉ Очень редко, один-два раза в месяц (букв. у головы-ног месяца)
Остуоруйаһыт оҕонньор ый баһыгар-атаҕар аан дойду сонунун аҕалан сэргэхситэрэ. Софр. Данилов
Костя, толлон, миэхэ дьиэбэр ый баһыгар-атаҕар сылдьара. Н. Габышев
Онтон бэттэх ый баһыгар-атаҕар манна — нэһилиэк киинигэр кэлэ сылдьар буолбута. А. Бэрияк. Ый быһаҕаһа түөлбэ. — ый ортото. ☉ Середина месяца (букв. половина месяца)
Бу ый быһаҕаһыгар киириэм диэбитэ. ДСЯЯ. Ый быыһа хара- ҥа — ыйдаҥата суох буолан, туох да көстүбэт хараҥата, им балай (эргэ ый бүппүтүн кэннэ, саҥа ый үүнүөр диэри кэмҥэ буолар). ☉ Непроглядная темень, тьма кромешная, тёмная ночь без луны (бывает между полнолунием и новолунием — букв. темень между месяцами)
Уйбаан ый быыһа хараҥаҕа күөлүн үрдүгэр өҥөс гына түспүтэ. Амма Аччыгыйа
Ый быыһа хараҥа түүҥҥэ мин Ырыабын дьаарыстыы хонобун. Күннүк Уурастыырап
Күһүҥҥү им балай, ый быыһа хараҥа түүн этэ. Н. Якутскай. Ый дьиэлэммит — тыаллаах-куустаах ардах, хаар буолаары гыннаҕына, ыйы тула сырдык төгүрүк баар буоларын этэллэр. ☉ Светлый круг вокруг луны (возникает к изменению погоды, обычно к осадкам — букв. у месяца дом появился)
Ыйбыт дьиэлэммит. Уһун былыт кэлээри, хаардаары гынар быһыылаах. И. Никифоров
«Ый дьиэлэммит, — диир булчут, — ол аата буурҕа түһээри гыннаҕа». Тэки Одулок (тылб.). Ыйыгар (ыйыгар-күнүгэр) тиийбит харыс. — төрүүрэ букатын чугаһаабыт, бүтэһик ыйыгар сылдьар (дьахтар туһунан). ☉ Находится на последнем месяце беременности (букв. достигла месяца)
Ыйыгаркүнүгэр тиийэн хаалта. ПЭК СЯЯ
Маайа ыйыгар тиийэн сылдьар. «ХС»
Ити дьахтар сотору төрүө — ыйыгар тиийбит. «Кыым». Ыйын көрбүт (таҥаһыгар көрбүт) харыс. — дьахтар ыйданарын ханалытан, сымнатан этии. ☉ Начались месячные, менструация у женщины (букв. увидела месяц). Ый ытабыла — саҥа таһааран, уһуннук, киһи уйулҕата хамсыах курдук, ытааһын. ☉ Громкий, отчаянный, безутешный плач
Уйаара-кэйээрэ биллибэт уу ортотунан тус хоту устан доллойо турбут кыракый мас тыылаах соҕотох кыысчаан ый ытабыла бу баарга дылы. Н. Лугинов. Ый ытыытын ытыыр (ый ытыыр) — кыатаммакка, тохтоло суох, саҥа таһааран ытыыр. ☉ Плакать безудержно, безутешно и громко
Ол Нэлэгэр [сир аата] ханнааҕы мэччирэҥэ кэлиэй, онно сайылаабыт сүөһү туох дуоннаахтык уойуой? Ол иһин оҕонньорум, «Бостуой кэлэммин», — диэн, ый ытыытын ытыыр. Далан
Кинини [кыыһы] хаар маҥан эбэтэ Аҕаалта биирдэ ый ытаан, Боруоҥҥа сылдьара аҕата, Ийэтэ өлбүтэ сутаан. Таллан Бүрэ
Чоҕонной оҕонньор барахсан Соҕотох соргулаах соноҕоһо Суол ортотугар охтубутуттан Сой-соҥуу, ый ытыы олорбута. «ХС»
— Мэнээк ый ытыытын ытаама, тохтоо, — Пущин саба саҥарбыта. В. Ажаев (тылб.)
◊ Алтынньы ый көр алтынньы
Ол билигин саҥа анаммыт учууталлара кыайан кэлбэккэ, үөрэнэ иликтэр: «Алтынньы ый бастакы күнүгэр кэлэр үһү, аны сэттэ хонук хаалла», — диэн ааҕа сылдьаллар. Суорун Омоллоон
Алтынньы ый уон түөрт күнүгэр сымыйа пааспарынан …… узбек омук киһитэ буолан, Тамерлан куоракка барбыт. Эрилик Эристиин
Атырдьах ыйа көр атыр- дьах. Кинилэр [булчуттар] бу алар ортотугар атырдьах ыйын куйааһыгар мап-маҕан хомурах хаар үллэн сытарын дьиктиргии көрөллөрө. И. Данилов
Кини звенота 1964 сылга, атырдьах ыйын саҥатыгар улаханнык хаһыҥнаабытын үрдүнэн, балайда үрдүк үүнүүнү ылбыта. П. Егоров
Ахсынньы ый көр ахсынньы. Саҥа үүммүт ахсынньы ый тахсан арҕаа саҕах үрдүнэн иэмэх ытарҕа буолан ыйанар. Н. Якутскай
Ахсынньы ый сүүрбэ түөрт күнүгэр үрүҥнэр күн ортотун саҕана нэһилиэнньэ мунньаҕын ыҥырбыттара да, ким да кэлбэтэҕэ. И. Бочкарёв
Балаҕан ыйа көр балаҕан. Быйылгы дьыл, балаҕан ыйын сүүрбэ үс күнүгэр Түүлээх Уллуҥах уонна Сылгыһыт Наһаар диэн дьон «Кыһыл сулус» холкуос кулунун уоран сиэтилэр. Суорун Омоллоон
Быйыл балаҕан ыйыгар Саҥа дьиэҕэ киирдибит, Ыраах халлааммыт ыйыгар Аракыатанан тиийдибит. И. Эртюков. Балык ыыр ыйа (балык ыйа) түөлбэ. — ыам ыйа. ☉ Май (букв. месяц, когда рыба мечет икру, или месяц рыбы). Бу алаас балык ыыр ыйыгар көҕөрөннаҕаран наһаа тупсар. Бокуруоп ыйа көр Бокуруоп. Бокуруоп ыйыгар (алтынньы уон түөрт күнүттэн) сахаҕа кыһын саҕаланар. Бокуруоп ыйыгар кыһыҥҥы ууллубат хаар түһэр. Бурдук ыйа түөлбэ. — атырдьах ыйа (бурдук буһар, хомуллар ыйа). ☉ Август (месяц уборки хлебных злаков, месяц жатвы). Бурдук ыйын бүтүүтэ хаһыҥныан сөп. Бырдах ыйа түөлбэ. — Үт сахалара бэс ыйын итинник ааттыыллар (бырдах бэс ыйыгар саамай хойуутук үгэннээн түһэрин иһин). ☉ У удских якутов: июнь (букв. комариный месяц)
Бэс ыйа көр бэс. Бэс ыйыгар Бээчээн муннун үлүппүтүгэр дылы (өс ном.). Бэс ыйынааҕы сааскы нуурал халлаан киэлитин алдьатан, арҕааттан эмискэччи анысханнаах силлиэ түспүтэ. Т. Сметанин
Бэс ыйын бэртээхэй күннэрэ бүтэн, от ыйын умайар куйааһа саҕаланара бу ыган кэллэ. М. Доҕордуурап
Дьахтар ыйа — ый II 4 диэн курдук. Дьахтар хат буолуоҕуттан оҕолонуор диэри толору кэмин дьахтар ыйа диэн ааттыыбыт. Кулун тутар ый көр кулун. Тиһэҕэр, кулун тутар ыйга биир дьыалаҕа түбэспит доҕорун Козловскайы уонна Верхоленскайга сыылкаҕа олорон күрээн иһэн тутуллубут Булановы кытта биир хаамыраҕа укпуттара. П. Филиппов
Кулун тутар ый тибиитэ-хаһыыта дэлэтэ дуо — бүгүнү быһа көмөн-көмөн баран, өссө түүннэри типтэ. Бэс Дьарааһын. Күн тахсар ыйа түөлбэ. — тохсунньу ыйы Турухаан сахалара итинник ааттыыллар. ☉ У туруханских якутов: январь (букв. месяц первого появления солнца)
Муус устар ый көр муус. Кыһыҥҥы кыыдааннаах тымныы кылыҥын кыайан-хотон эрэр муус устар ыйдааҕы күн уота күлүмүрдүүр күөх халлаан күөнүттэн …… улуу дойду уорҕатын угуттуу турда. Эрилик Эристиин
Муус устар ый эргэтэ эрээри, хаар ханан да суох. «ХС». Мэхээлэйэп ыйа түөлбэ., эргэр. — сэтинньи ый. ☉ Ноябрь (раньше в этом месяце — 8 ноября — отмечался Михайлов день). Урут Алдан өрүһү Мэхээлэйэп ыйын ортотугар сыарҕалаах атынан туоруур этилэр. Ньукуола ыйа эргэр. — ахсынньы ый (сахалар икки Ньукуолун күннээхтэр: сааскы Ньукуолун, кыһыҥҥы Ньукуолун. Сааскы Ньукуолун эргэ истиилинэн ыам ыйын 9 күнүгэр, саҥа истиилинэн ыам ыйын 22 күнүгэр, оттон кыһыҥҥы Ньукуолун эргэ истиилинэн ахсынньы 6 күнүгэр, саҥа истиилинэн ахсынньы 19 күнүгэр бэлиэтэнэллэр. Бу ый аата кыһыҥҥы Ньукуолунтан сибээстээх). ☉ Декабрь (Никола, святой Николай, особенно почитаемый якутами
Якуты дважды отмечали Николин день: весенний — 9 мая по старому стилю (22 мая по новому стилю) и зимний — 6 декабря по старому стилю (19 декабря по новому стилю). Название данного месяца исходит от зимнего Николы). Оҕолоох саарар ыйа түөлбэ., көр оҕолоох. Кус-хаас саарар ыйын хотугу сахалар …… оҕолоох саарар ыйа диэн ааттыыллара. Багдарыын Сүлбэ
Оҕолоох хаас ыйа түөлбэ., көр оҕо- лоох. Атырдьах ыйын Булуҥҥа оҕолоох хаас ыйа дииллэрэ. ДСЯЯ
Олунньу ый көр олунньу. Болугур оҕонньор сиэнэ кыыска былыргы кыһалҕалаах олоҕун кэпсии олордоҕуна, олунньу ыйдааҕы кылгас күн хайы-сахха кырдал сыырын кэтэҕэр түһэр. Н. Якутскай
1881 сыллааҕы олунньу ыйга университет олоҕор улахан долгуйуулаах хамсааһын буолбута. П. Филиппов. Ортоку кыһыҥҥы ый түөлбэ. — ахсынньы ыйы Турухаан сахалара итинник ааттыыллар (кинилэр үс кыһыҥҥы ыйдаахтар: сэтинньи — хараҥа күн ыйа, ахсынньы — ортоку кыһыҥҥы ый уонна тохсунньу — күн тахсар ыйа). ☉ У туруханских якутов: декабрь (букв. средний зимний месяц. Остальные зимние месяцы: ноябрь, январь). От кэбиһэр ыйа түөлбэ. — балаҕан ыйа (кэбиһэн, күрүөлээн оттоон бүтэр ый). ☉ Сентябрь (букв. месяц стогования сена)
От кэбиһэр ыйыгар 40 туонна оттоннохпутуна сатанар. От ыйа көр от. От ыйын уу чуумпу, күөх түүнэ Оһуордаах суорҕанын тиирбитэ. Күннүк Уурастыырап
От ыйын бастакы аҥаара сыралҕан куйааһынан сырайан, лыҥкынас кураан күннэр турдулар. М. Доҕордуурап
От ыйынааҕы ыраас халлаантан күн тохтоло суох кутаа уоту кутар. «ХС». Сара ыйа түөлбэ. — от ыйа (кус-хаас саарар ыйа). ☉ Июль (букв. линный месяц — месяц линьки птиц)
Сара ыйын ортото Хонорум түүн от отууга. «ХС». Сыарҕа ыйа көр сыарҕа. Сыарҕа ыйыгар бултуу ыраах бараллара. Сымыыт ыйа түөлбэ. — бэс ыйа (көтөрдөр сымыыт баттыыр кэмнэрэ). ☉ Июнь (букв. месяц, в котором птицы яйца несут). Сэмэнэп ыйа түөлбэ. — балаҕан ыйа. ☉ Сентябрь (1 сентября по старому стилю отмечался Семёнов день)
Урукку истиилинэн балаҕан ыйын 1 күнүгэр Сэмэнэп күнэ бэлиэтэнэрэ. Ол иһин балаҕан ыйын Сэмэнэп ыйа диэн ааттыыллара. Сэтинньи ый көр сэтинньи. Сэтинньи ый сэттис киэһэтин курдук дьэбиннээх хараҕынан борулус гына көрөн кэбистэ да, кэннинэн чинэрис гына түстэ. Ньургун Боотур
Сэтинньи ыйтан олунньу ортотугар диэри күн көстүбэт, халлаан сырдаабат, хоту дойду уһун түүнэ бүрүүкүүр. Н. Якутскай. Таба сүүлэр ыйа түөлбэ. — балаҕан ыйа. ☉ Сентябрь (букв. месяц, когда олени собираются для случки)
Тиргэ ыйа көр тиргэ. Толору ый — туолбут ый диэн курдук. Тохсунньу ый көр тохсунньу. Тохсунньу ый саҥатыгар Чөркөөххө уонча эрэ киһилээх дружина олордоҕуна, эмискэччи …… болкуобунньук Кудайаарап отучча киһилээх ойутан кэлэн, барыларын тутан ылар. Софр. Данилов
Кэпэрэтииби кытта кэпсэтиилэригэр икки сүүс буут собону уонна балтараа тыһыынча суумалаах түүлээҕи бултаан тохсунньу ый маҥнайгы чыыһылатыгар туттарарга сорук ыллылар. Күндэ. Тугут төрүүр, хаас кэлэр ыйа түөлбэ. — ыам ыйа. ☉ Май (букв. месяц рождения оленьих телят и прилёта гусей)
Тунах ыйа көр тунах. Биһиги онно [Бүлүүгэ] отучча буоламмыт тунах ыйын былаһын тухары түбэлэри кэрийэн тахсыбыппыт. «Чолбон»
Туолбут ый көр туол. Туолбут ый тыа быыһыгар ыйааммыт курдук санньыйбыт. А. Фёдоров. Хаас барар ыйа көр хаас I. Хаас саарар ыйа көр хаас I. Хайах сиир ый көр хайах. Хараҥа күн ыйа түөлбэ. — сэтинньи ыйы Турухаан сахалара итинник ааттыыллар. ☉ У туруханских якутов: ноябрь (букв. месяц тёмной поры). Хараҥа күн ыйыгар бултуу тахсан бараннар, саас биирдэ кэлэллэр. Хотугу ый түөлбэ. — дьүкээбил уота. ☉ Северное сияние (букв. северный месяц)
Хотугу ый умайар. ПЭК СЯЯ. Ыам ыйа — билиҥҥи халандаарынан төгүрүк сыл бэһис ыйа (саха былыргы халандаарынан сыл бастакы ыйа). ☉ Май, пятый месяц календарного года (по старинному якутскому календарю: первый месяц года — букв. месяц нереста)
Өйбөр өрүү тыыннаах баар: Сааскы күөх от, ыам ыйа, Көмүс дуйдаах сылабаар, Саламааттаах кытыйа. П. Тулааһынап
Кини [Г.И. Петровскай] ити сыл ыам ыйыгар Саха сириттэн Петроградка барар. «ХС»
Ыйдар ааттарыттан көстөрүнэн, былыргы сахаларга саҥа сыл күнүн ааҕыы ыам ыйыттан саҕаланар эбит диэн сабаҕалыахха сөп. ПАИ СМС. Ый өлүүтэ — ый сир күлүгэр киирэн хараҥарыыта. ☉ Лунное затмение (букв. умирание луны). Бэҕэһээ анаан-минээн ый өлүүтүн көрбүппүт. Ый саҥата — ый бастакы күннэрэ. ☉ Начало месяца, первые дни месяца
Ол курдук, ый саҥатыгар үүнээйи сиэмэтин ыһар да, олордор да сатаммат. ПАЕ МСТ
Ый бастакы күннэрэ ый саҥата диэн буолар. Ойуун III
Ый саҥатыгар кыһын хаар, сайын ардах буолар. ВСС ППУОЯ. Ыйы ыйынан — бүтүн ыйы быһа, биир ый устатын тухары; наһаа уһуннук. ☉ В течение всего месяца; очень долго
Норуот тылынан айымньытыгар былыр ыйы ыйынан толоруллар олоҥхолор бааллара диэн ахтыллар. «ХС»
Байыастар ыйы ыйынан, дьиэ сылааһын билбэккэ, хомурах хаары дьиэлэнэн сылдьыбыттара, тохтоло суох кыргыспыттара. Багдарыын Сүлбэ. Ый эргэтэ — ый бүтэһик күннэрэ. ☉ Последние дни месяца
Сара көтүүтэ — атырдьах ыйын эргэтэ. Хомус Уйбаан. Ыспааһап ыйа түөлбэ. — атырдьах ыйа (бу ыйга эргэ истиилинэн үс Ыспааһап күнүн ылаллара: бастакы Ыспааһап атырдьах ыйын 1-кы күнүгэр, ортоку Ыспааһап 6-ка, кэнники (эбэтэр сыҕарым) Ыспааһап 16 чыыһылаҕа). ☉ Август (в этом месяце Спасов день отмечали трижды: первый Спас — 1 августа, второй — 6 августа и третий — 16 августа).
др.-тюрк., тюрк. ай