вилы; тимир атырдьах железные вилы; түгэхтиир , ортолуур атырдьах вилы для метания середины стога # атырдьах ыйа август; атырдьах маһы аҥардаһан араҕыс = рассориться навечно; расстаться навсегда.

аат. Халандаарынан уон иккис ый, кыһыҥҥы тымныы ый. ☉ Декабрь
Адам Мицкевич 1798 сыллаахха ахсынньы 24 күнүгэр Новогрудок куорат аттыгар Заосье диэн дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ. Софр. Данилов
Ахсынньы 29 күнүгэр күнүскү разведкаҕа Сэмэнчик барсыбыта. Н. Якутскай
ср. сал. сехсиндьи ‘август’

даҕ. Оҕо төрөппүт, оҕо иитэр. ☉ Имеющий, воспитывающий ребёнка. Оҕолоох ыал. Оҕолоох дьон
◊ Оҕолоох <саарар> ыйа түөлбэ. — от ыйа. ☉ Июнь. Оҕолоох ыйын саҕана кэлбитэ
□ Кус-хаас саарар ыйын хотугу сахалар сара ый, оҕолоох саарар ыйа диэн ааттыыллара. Багдарыын Сүлбэ. Оҕолоох хаас ыйа түөлбэ. — атырдьах ыйа. ☉ Август
Атырдьах ыйын Булуҥҥа оҕолоох хаас ыйа дииллэрэ. ДСЯЯ

аат., түөлбэ. Арахпакка хойуутук саба түһэр кыымаайы бииһэ (аһара сииктээх, түҥкэтэх сирдэргэ ордук элбэх буолар). ☉ Мелкая назойливая мошка (обычно в глухой влажной местности)
Баастаахтан ньаалаҕай арахпат (өс хоһ.). Ньаалаҕай, күлүмэн кэмнэрэ ааһан, оҥооччу кэмэ кэлбитэ. Далан
Киэһэ эмиэ ньаалаҕай сиэн сордоото. Болот Боотур
♦ Ньаалаҕай курдук сөбүлээб. — арахсан биэрбэт, сыстаҥнас (киһи туһунан). ☉ Назойливый, надоедливый, прилипчивый (о человеке)
Төһө да үүрбүт иһин, ньаалаҕай курдук, арахсыбат дьон. Амма Аччыгыйа
Ол наадатыгар кэлэн албыннаһа, ньаалаҕай курдук үлүм-салым буола олорор. В. Протодьяконов
Бүгүн, сатахха, бу ньаалаҕай курдук, аҕаамах дьахтар эмиэ моһол буоллаҕа. А. Сыромятникова
◊ Ньаалаҕай ыйа түөлбэ. — атырдьах ыйа. ☉ Август. Ол ньаалаҕай ыйын саҕана этэ. Тэҥн. оҥоойу

I несов. что 1. (разрабатывать проект) бырайыактаа, бырайыакта оҥор; 2. и с неопр. (предполагать) былааннаа, былааннан; я проектирую уехать в августе мин атырдьах ыйыгар барарга былаан-нанабын.

1) коса; горбуша; нуучча хотуура литовка; саха хотуура горбуша (якутская); 2) косовица, сенокос; бастакы хотуур а) начало сенокоса; б) первая коса; бастакы хотуур ото сено первой косы; хотуур ортото середина косовицы (21 августа); хотуур хаалыыта конец косовицы.

1. числ. бастакы, маҥнайгы; первый том бастакы том; с первого раза хара маҥнайгыттан; 2. прил. бастакы, маҥнайгы; в первых числах августа атырдьах ыйын бастакы күннэригэр; 3. прил. (ранний) маҥнайгы; первые ягоды маҥнайгы отон; 4. прил. (лучший) бастыҥ; первый ученик бастыҥ үөрэнээччи; 5. в знач. сущ. первое с. (блюдо) бастакы, бастакы бүлүүдэ; # первое время бастаан; не первой молодости эдэр сааһын ааспыт (киһи).

1. нареч. табыгастаахтык, тупсаҕайдык, үчүгэйдик; 2. в знач. сказ. безл. табыгастаах, сөп, үчүгэй; мне и здесь удобно миэхэ манна да үчүгэй; 3. в знач. сказ. безл. (подхо- дит) табыгастаах, тоҕоостоох; мне удобно поехать в отпуск в августе мин уоппускабар атырдьах ыйыгар барарым табыгастаах; 4. в знач. сказ. безл. (уместно, прилично) табыгастаах; мне не совсем удобно говорить ему так мин киниэхэ итинник этэрим оччо табыгаһа суох.

ветер || ветреный; ардах-хаар тыала ветер к непогоде; көмнөҕү түһэрэр тыал ветер, сдувающий снег с деревьев (в начале февраля); күнү көтөҕөр тыал ветер, поднимающий солнце (в начале апреля); күүстээх тыал сильный ветер; мас сыырар тыал ветер, приостанавливающий рост деревьев (в конце июня); мууһу сахсатар тыал ветер, при котором рыхлеет лёд (в начале мая); от сыырар тыал ветер, останавливающий рост травы (в конце июля); оту-маһы орохсутар тыал ветер, иссушающий растительность (в конце августа); силлиэ тыал метель; сири куурдар тыал ветер, сушащий землю (в середине мая); суол томтотор тыал ветер, наметающий сугробы на дорогах (в конце марта); сыыр хастыыр тыал ветер, сдувающий снег с возвышенностей; хаар хараардар тыал ветер, сгоняющий снег (в конце апреля); хаары сахсатар тыал ветер, при котором рыхлеет снег (в середине апреля); холлоҕос көтүтэр тыал уст. ветер, уносящий берестяные сосуды из-под зимних запасов (это значит, что зимние припасы кончились); тыала суохха мас хамсаабат погов. без ветра деревья не колышатся (соотв. нет дыма без огня) # тыал тыаһын курдук иһит = пропустить мимо ушей (букв. слушать, как шум ветра); тыал хоту сырыт = не иметь собственного мнения (букв. идти туда, куда ветер дует).

аат. Оту кэбиһэргэ, бугуллуурга аналлаах туттар тэрил (хаппыт титириктэн нарыланан оҥоһуллубут укка оту батары анньар уһуктаах өттүгэр отучча сэнтимиэтир уһуннаах, ачаах курдук салааны (чохойу) сигэнэн баайан олордуллар). ☉ Сельскохозяйственное орудие для метания и укладки сена в копны, вилы (изготовляются из сухой лиственницы: к острому концу древка накладывается и затем привязывается в виде параллельного рога тальниковыми ремешками примерно тридцати сантиметров вспомогательная остроконечная ветка)
Дьөгүөрдээн атырдьаҕы туора тутан, илиитинэн баттыалаан чиҥэтэ-чиҥэтэ, уонча бугулу бугуллаата. Амма Аччыгыйа
Урууп быраата, биир уолан киһи Сэмэн, дьиэ ааныгар олорон, хараҕар даҕайан көрө-көрө, атырдьах сигэлиир. Күндэ
Сытыы үөрбэ атырдьаҕынан бугулу анньан ылаҕын. Т. Сметанин
тюрк. адыр, азыр, айыр
♦ Атырдьах маһын курдук араҕыс көр атырдьах маһыныы араҕыс
Хата күнү-дьылы тутума, таах сыгааннаан тылласпат, баттыыр буоллаххына баттаа, оттон суох буоллаҕына суох — атырдьах маһын курдук арахсабыт. Суорун Омоллоон. Атырдьах маһыныы араҕыс — кими эмэ кытта эйэлээх буолуугун, доҕордоһуугун букатын уурат, эргиллибэт гына араҕыс (былыргы сахаларга маннык үгэс баара: икки ини-бии эбэтэр доҕордуу дьон иирсэн, этиһэн баран, атырдьах маһы эбэтэр салаалаах оту ылан, хайа тардан баран, икки аҥыы, кэннилэрин хайыһан да көрбөккө, арахсаллара үһү. Ол аата хаһан да иллэспэт, көрсүспэт бэлиэлэрэ буолар: хайа тардыллыбыт мас, от хаһан да холбоспотун кэриэтэ). ☉ Рассориться навечно; расстаться навсегда (у древних якутов был такой обычай: два брата или друга, поссорившись, брали вилообразную палку или ветвистую траву и, разделив её на две части, уходили в разные стороны, даже не оглядываясь
Это было знаком окончательного их раздора, непримирения, подобно тому, как поломанная палка или разорванная трава никогда обратно не срастаются). Мин олоҕум суола Сергей олоҕун суолуттан атырдьах маһыныы арахсыбыта ыраатта. Софр. Данилов
Соҕотох оҕом буоллаҕыҥ. Ханна атырдьах маһыныы арахсыахпытый. Болот Боотур
Биир сыл ааста кинилэр [Айдар уонна Саргы] атырдьах маһыныы арахсыбыттара. Н. Лугинов
Кини [Дайыыкка] баттыгастаах тойоттортон букатын атырдьах маһыныы арахсыбыт. А. Сыромятникова
Атырдьах салаатын курдук араҕыс көр атырдьах маһыныы араҕыс. Оччоҕо ол аата, атырдьах салаатын курдук арахсар буоллахпыт дии. С. Ефремов
◊ Атырдьах ыйа — халандаарынан ахсыс ый, сайын бүтэһик ыйа: от ыйын кэнниттэн кэлэр. ☉ Август
Атырдьах ыйын ыраас күннэрэ турбуттара. Н. Заболоцкай
1914 сыллаахха атырдьах ыйыгар аан дойду бастакы сэриитэ саҕаланар. П. Филиппов
Куруорт үс сезоҥҥа эмтиир — бэс, от, атырдьах ыйдарыгар. И. Данилов. Кыдама атырдьах — кэбиһиллэр от үрдээбитин кэннэ, түстэнэрин саҕана туттуллар уһун атырдьах. ☉ Длинные вилы, которыми метут и завершают верхнюю часть стога
Ааныска балтараа саһааннаах кыдама атырдьаҕы ньилбэгэр биллэҕэн туруораат, ньүрүс гынан, бугул аҥаардыыта оту өрүтэ эһэн биэрэ турбут. Амма Аччыгыйа. Ортолуур атырдьах — кэбиһиллэр от аҥаара буолбутун кэннэ туттуллар орто кээмэйдээх атырдьах. ☉ Вилы, которыми метут верхнюю половину стога. Оппут үрдээн эрэр, онон ортолуур атырдьаҕынан кэбиһэн бардыбыт. Тимир атырдьах — мас уктаах, үс эбэтэр түөрт салаалаах тимир атырдьах. ☉ Железные вилы с деревянной рукояткой. От таһыгар үс тимир атырдьах сиргэ батары анньыллан турар
□ Быыкаа ампаар аанын чанчыгар саха билбэтэх сэбэ-сэбиргэлэ чуоҕуспут: тимир кытыылаах мас лаппаакы, түөрт тимир үөлэрдээх атырдьах, онтон долбуурга буор көһүйэлэр эгэлгэлэрэ кэккэлээбиттэр. Л. Попов